التفاعل أم التعارض: رؤية في الترابط بين الفقه الولائي والقانون الحديث

نوع المستند : مقالة علمية و بحثية

المؤلفون

1 أستاذ مشارك، قسم فلسفة القانون، كلية الحقوق، جامعة باقرالعلوم، قم، إيران.

2 طالب دكتوراه في الفقه وأصول القانون وفكر الإمام الخميني، كلية الحقوق، جامعة باقر العلوم، قم، إيران.

10.22091/lsic.2026.16007.1060

المستخلص

في المجتمع الحديث، يُعد تأمين النظام القانوني من أهم قضايا الحياة الاجتماعية، والأداة الأبرز لتحقيقه هي القانون. وفي سياق العلاقة بين المجتمعات الإسلامية والمجتمعات الحديثة، دخل القانون إلى المجتمعات الإسلامية أيضاً. ونظراً لأن تأمين النظام والحجية الشرعية يقع تقليدياً على عاتق الفقه والفقيه، فقد أصبح الفقه أهم مصدر للقانون في هذه المجتمعات. لكن هذا الأمر بحد ذاته خلق تحديات؛ إذ ادعى البعض استحالة التنسيق والانسجام بين الفقه الإسلامي والقانون الحديث لوجود فروق بينهما. لذلك، فإن السؤال الرئيسي لهذا البحث هو: ما هي تحديات نظرية القانون الحديث مع نظرية الفقه الإسلامي؟ يسعى هذا البحث للإجابة عن التساؤل بالاعتماد على المنهج الوصفي التحليلي. ويبدو أن الفقه الإسلامي، بطبيعته القانونية وصدوره في فضاء قانوني، سيكون قادراً على تجاوز هذه التحديات وتأمين النظام المعياري للقانون الحديث. وتتمثل أهم ابتكارات البحث في الإجابة عن هذه التحديات وبيان قدرات "الفقه الولائي" في بناء النظام والتشريع معتمداً على نظرية "النظام القانوني الولائي".

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Interaction or Conflict: The Interrelationship between Wilāyah-Based Fiqh and Modern Law

المؤلفون [English]

  • Seyed Ehsan Rafiei Alavi 1
  • Poya َAlmaspor 2
1 Associate Professor, Department of Philosophy of Law, Faculty of Law, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
2 Ph.d Student in Jurisprudence, Principles of Law and the Thought of Imam Khomeini, Faculty of Law, Baqir al-Uloom University, Qom, Iran.
المستخلص [English]

In modern societies, the establishment and maintenance of legal order is a fundamental concern, primarily achieved through the institution of law. Through their interaction with modern nation-states, contemporary conceptions of law have gradually entered Islamic societies. Nevertheless, because the provision of normative order and the determination of religious authority (ḥujjiyyah) have traditionally been grounded in Islamic jurisprudence (fiqh) and the authority of the jurist (Faqih), fiqh continues to constitute a primary source of normative and legal guidance in these societies. This reliance has given rise to theoretical and practical challenges, with some scholars arguing that fundamental differences between fiqh and modern law render their full reconciliation difficult or even impossible. Against this background, the present study asks: What challenges arise from the relationship between modern legal theory and fiqh, and to what extent can these challenges be addressed within a fiqh-based legal framework? Employing a descriptive-analytical methodology, this study examines the relationship between modern law and Islamic jurisprudence and explores the capacity of fiqh to respond to the demands of contemporary legal systems. The findings suggest that, given its inherent normative and legal character, fiqh possesses the conceptual and institutional capacity to address these challenges and contribute to the establishment of the normative order required by modern law. The principal contribution of this study lies in identifying and addressing the points of tension between fiqh and modern law by demonstrating the extensive capacity of Wilāyah-based fiqh for legal and institutional system-building and legislative development, drawing on the foundational theory of the Wilāyah-Based Legal System.

الكلمات الرئيسية [English]

  • The legal system
  • the state legal system
  • the general will. transformation
  • Wilāyah-based

النتيجة:

في هذا البحث، تمت دراسة تحديات تفاعل الفقه الإسلامي والقانون الحديث، وبمقاربة وصفية-تحليلية بُذلت محاولة لتقديم آليات للتنسيق والمواكبة بين القانون والفقه. شملت هذه التحديات مباحث مثل:

مصدر مشروعية القانون. في النظام القانوني، مصدر مشروعية القانون هو الإرادة العامة، وفي النظام القانوني الولائي، الإرادة التشريعية والولائية لله المتعال هي المصدر المانح للمشروعية للقانون. ولكن الاهتمام بمباحث مثل تأمين المصلحة العامة والمنفعة العامة بواسطة القانون وولي المجتمع ووظائفه في سد فراغات المجتمع، يجعل من الممكن إقامة تفاعل بناء بين الفقه الإسلامي والقانون.

إمكانية القابلية للتحول كانت المسألة الأخرى التي حظيت بالاهتمام. على الرغم من أنه في النظرة الأولية قد يبدو أن الفقه الإسلامي لا يمتلك القدرة على التحول والتنسيق مع التغيرات الاجتماعية، إلا أن الماهية الولائية للفقه الشيعي وقواعد مثل تأمين المصلحة ودور الزمان والمكان في الاجتهاد، تظهر القدرات التحولية والديناميكية للفقه الشيعي في التشريع وتقنين المجتمع.

إن الاختلاف في الأهداف وفضاء تشكل الفقه الإسلامي والقانون، وإن كان يؤدي إلى عدم انسجامهما وبالتالي عدم الفاعلية في الإدارة الاجتماعية، إلا أن هذه النقطة تصدق عندما يكون المراد من القانون هو القوانين العرفية. أما بين القانون الإسلامي والفقه الإسلامي فلا تُرى ازدواجية في إدارة المجتمع، والعلاقة بينهما هي العينية.

المسألة الأخرى التي طُرحت لنفي القانون الإسلامي كانت مسألة التعايش السلمي، والتي يُظهر التقرير الصحيح للفقه الإسلامي أن الفقه الإسلامي في قالب النظام القانوني الولائي يسعى لتأمين المصالح الأساسية للجميع - حتى غير المسلمين - في المجتمع. بالطبع، هذه المسألة لا تنفي الاختلاف في الحقوق المكتسبة.

في نهاية المطاف، يُظهر هذا البحث، من خلال أخذ النظام القانوني الولائي بعين الاعتبار، أن الفقه الشيعي، بالنظر إلى ماهيته الولائية، قادر على تصميم نظام قانوني يتناسب مع المجتمع الحديث. ويمكن للفقه الولائي أن يعمل كأساس لبناء النظام القانوني في المجتمع الإسلامي.

المصادر و المراجع
قرآن کريم
نهج‌البلاغه
1- المصادر باللغة العربية
ابن الأثير، عزّ الدين ابوالحسن علي بن محمد. (۱۳۸۵ هـ ق). الکامل في التاريخ. دار صادر.
الصدر، شهيد سيد محمدباقر. (۱۴۰۳ هـ ق). الفتاوي الواضحه وفقا لمذهب اهل‌البيت. دار التعارف للمطبوعات.
النجفي، الشيخ محمد حسن. (۱۳۶۲ هـ ش). جواهرالکلام في شرح شرائع الاسلام (محمود قوچاني). دارإحياء التراث العربي.
الثقفي، ابراهيم بن محمد. (۱۴۱۰ هـ ق). الغارات (عبدالزهرا حسيني). دارالکتاب الاسلامي.
الحر العاملي، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ هـ ق). وسائل‌الشيعه. مؤسسة آل‌البيت.
الخميني، روح الله(۱۳۷۵).  التعادل و التراجيح. موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره).
الخميني، روح الله. (۱۳۸۵ هـ ق). کتاب البيع. موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره).
الراغب الأصفهاني، حسين بن محمد. (۱۴۱۲ هـ ق). مفردات الفاظ القرآن (صفوان عدنان داودي). دارالعلم_الدارالشاميه.
الطباطبائي، محمدحسين. (۱۴۱۷ هـ ق). الميزان (الطبعة الخامسة). موسسه النشر الإسلامي.
علم‌الهدي، علي بن حسين (سيد مرتضي). (۱۳۷۶ هـ ش). الذريعه الي اصول الشريعه. جامعة طهران. مؤسسة انتشارات و چاپ.
الکليني، أبوجعفر، محمد بن يعقوب. (۱۴۰۷ هـ ق). الکافي (الطبعة الرابعة). دارالکتب الاسلاميه.
الميرزاي القمي، أبوالقاسم بن محمدحسن. (۱۴۳۰ هـ ق). القوانين المحکمة في الاصول (رضا حسين صبح). احياء الکتب الاسلامية.
النائيني، محمدحسين. (۱۳۷۶ هـ ش). فوائد الاصول (محمدعلي کاظمي الخراساني). مؤسسة النشر الإسلامي
 
2- المصادر باللغة الفارسية
اصلانی فیروز، کاظم، و کاظمینی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). مفهوم حاکمیت قانون و برداشت از آن با تأکید بر قانون اساسی ج.ا.ا. مطالعات انقلاب اسلامی، (۲۶).
امیني، علیرضا. (۱۳۷۹). فقه و مسأله قانون. پژوهش و حوزه، (۳).
ایزدهی، سجاد. (۱۳۹۴). ماهیت فقه‌سیاسی. حقوق اسلامی، (۴۴).
ایزدهی، سید سجاد. (۱۹۹۳). مصلحت در فقه سیاسی شیعه. سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 
بهداروند، محمدمهدی. (۱۳۸۲). ولایت فقیه یا ولایت فقه: تعامل یا تقابل؟. حکومت اسلامی، (۲۹).
پروین، خیرالله. (۱۳۹۴). جستاری بر اندیشه دادرسی اساسی در جهان. مطالعات حقوق تطبیقی، ۶(۱).
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۶۸). ولایت فقیه: رهبری در اسلام. مرکز نشر فرهنگی رجاء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۸). ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت. مرکز نشر اسراء.
جوان‌آراسته، حسین. (۱۳۹۷). حقوق بشر در اسلام. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جودی نعمت، اکرم. (۱۳۸۶). بازنگری و تحول قوانین در نظام حقوقی و قانون‌گذاری. نشریه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، (۴۷).
حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (۱۳۷۹). فقه و قانون‌نگاری. قبسات، (۱۵ و ۱۶).
حائری یزدی، مهدی. (بی‌تا). حکمت و حکومت. بی‌جا: بی‌نا.
حکمت‌نیا، محمود، معلی، مهدی، و کاظمینی، سید محمدحسین. (۱۳۹۸). درآمدی بر نظریه حقوقی اسلامی. تحقیقات بنیادی علوم انسانی، (۱۴).
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۸). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۹). صحیفه امام. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
راسخ، محمد. (۱۳۸۵). ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون. مجلس و راهبرد، (۵۱).
راسخ، محمد. (۱۳۸۶). مدرنیته و حقوق دینی. نامه مفید، (۶۴).
زیبایی‌نژاد، محمدرضا، و سبحانی، محمدتقی. (۱۳۸۶). درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام. دفتر مطالعات و تحقیقات زنان مرکز مدیریت حوزه‌های خواهران.
ضیائی‌فر، سعید. (۱۳۸۷). اهداف علم فقه: دنیوی و اخروی بودن علم فقه. فقه، (۳).
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴ هـ ش). ترجمه تفسیر المیزان (ناصر مکارم شیرازی). چاپ پنجم.
عرفانی، محمد. (۱۳۸۸). بررسی جایگاه مصلحت در فقه شیعه و اهل‌سنت. کوثر معارف، (۹).
علی‌دوست، ابوالقاسم. (۱۳۹۶). فقه و مصلحت. انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
عمیدزنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۷). مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. مجد.
قاضی شریعت‌پناهی، سید ابوالفضل. (۱۳۹۵ هـ ش). بایسته‌های حقوق اساسی (چاپ ۵۲). نشر میزان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۴۰۳ هـ ش). گامی به سوی عدالت. میزان.
کریمی‌نیا، محمدمهدی. (۱۳۸۴). دیدگاه اسلام درباره همزیستی مسالمت‌آمیز. بصیرت، (۳۵).
محبی، جلیل، و رفیعی علوی، سید احسان. (۱۳۹۷). دیالکتیک فقه و واقعیت اجتماعی: بررسی قاعده ثابت و متغیر به‌مثابه الگوی نظام‌سازی در امر اجتماعی. دین و قانون، (۲۰).
مددی، سید احمد. (۱۳۹۷). نظام قانونی ولایی در فقه و اصول (یحیی عبداللهی). بی‌جا: بی‌نا.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۱). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. سازمان تبلیغات اسلامی: شرکت چاپ‌ونشر بین‌الملل.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۴). آشنایی با علوم اسلامی. صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۰). اسلام و مقتضیات زمان. صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). اصول فقه، فقه. صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۷). ولایت فقیه. موسسه فرهنگی تمهید.
موحدی ساوجی، محمدحسن. (۱۳۹۳). هم‌زیستی مسالمت‌آمیز انسان‌ها از دیدگاه قرآن و نظام بین‌المللی حقوق بشر. مجله حقوق بشر، دوره نهم.
موسوی خلخالی، محمدمهدی. (۱۳۸۰). حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه. دفتر انتشارات اسلامی.
نوایی، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). توانمندی فقه در اداره نظام اسلامی. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، (۱۲).
هادوی تهرانی، مهدی. (۱۳۷۷). حکومت اسلامی. کتاب نقد، (۷).
یزدانیان، علیرضا. (۱۳۸۹). قلمرو فقه در حقوق موضوعه ایران. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم‌انسانی، سال دهم(۲)
3- References  
Alam al-Huda, Ali ibn Husayn (Sayyid Murtada). (1997). Al-Dhari'ah ila Usul al-Shari'ah. University of Tehran, Institute for Publication and Printing. [In Arabic]
Al-Hurr al-Amili, Muhammad ibn Hasan. (1988). Wasa'il al-Shi'ah. Al al-Bayt Institute. [In Arabic]
Alidoust, A. (2017). Jurisprudence and expediency. Research Institute for Culture and Islamic Thought Publications. [In Persian]
Al-Khomeini, Ruhollah. (1965). Kitab al-Bay'. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic]
Al-Khomeini, Ruhollah. (1996). Al-Ta'adul wa al-Tarajih. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic]
Al-Kulayni, Abu Ja'far, Muhammad ibn Ya'qub. (1986). Al-Kafi (4th ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Al-Mirza al-Qummi, Abu al-Qasim ibn Muhammad Hasan. (2008). Al-Qawanin al-Muhkamah fi al-Usul (Reza Husayn Sabh, Ed.). Ihya al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
Al-Na'ini, Muhammad Husayn. (1997). Fawa'id al-Usul (Muhammad Ali Kazimi al-Khorasani, Ed.). Islamic Publishing Institute. [In Arabic].
Al-Najafi, Sheikh Muhammad Hasan. (1983). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam (Mahmoud Quchani, Ed.). Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic]
Al-Raghib al-Isfahani, Husayn ibn Muhammad. (1991). Mufradat Alfaz al-Qur'an (Safwan Adnan Dawudi, Ed.). Dar al-Ilm – Dar al-Shamiyyah. [In Arabic]
Al-Sadr, Shahid Sayyid Muhammad Baqir. (1983). Al-Fatawa al-Wadihah according to the school of Ahl al-Bayt. Dar al-Ta'aruf lil-Matbu'at. [In Arabic]
Al-Tabataba'i, Muhammad Husayn. (1996). Al-Mizan (5th ed.). Islamic Publishing Institute. [In Arabic]
Al-Thaqafi, Ibrahim ibn Muhammad. (1989). Al-Gharat (Abd al-Zahra Husseini, Ed.). Dar al-Kitab al-Islami. [In Arabic]
Amid Zanjani, A. (2008). Foundations of constitutional law of the Islamic Republic of Iran. Majd. [In Persian]
Amini, A. (2000). Jurisprudence and the issue of law. Pazhuhesh va Howzeh, (3). [In Persian]
Behdarvand, M. M. (2003). Guardianship of the jurist or guardianship of jurisprudence: Interaction or confrontation? Islamic Government, (29). [In Persian]
Erfani, M. (2009). Examining the place of expediency in Shiite and Sunni jurisprudence. Kowsar Ma'arif, (9). [In Persian]
Fenwick, Helen and Gavin Phillipson (2003) Text, Cases and Materials on Public Law and Human Rights. New York: Cavendish Publishing.
Hadavi Tehrani, M. (1998). Islamic government. Kitab-e Naqd, (7). [In Persian]
Haeri Yazdi, M. (n.d.). Wisdom and governance. No publisher. [In Persian]
Hajidehabadi, A. (2000). Jurisprudence and law-writing. Qabasat, (15 & 16). [In Persian]
Hekmatnia, M., Mo'alli, M., & Kazemini, S. M. H. (2019). An introduction to Islamic legal theory. Fundamental Research in Humanities, (14). [In Persian]
Ibn al-Athir, Izz al-Din Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad. (1966). Al-Kamil fi al-Tarikh. Dar Sadir. [In Arabic]
Izedi, S. (2015). The nature of political jurisprudence. Islamic Law, (44). [In Persian]
Izedi, S. S. (1993). Expediency in Shiite political jurisprudence. Research Institute for Culture and Islamic Thought Publications. [In Persian]
Javadi Amoli, A. (1989). Guardianship of the jurist: Leadership in Islam. Raja Cultural Publishing Center. [In Persian]
Javadi Amoli, A. (1999). Guardianship of the jurist: Guardianship of jurisprudence and justice. Esra Publishing Center. [In Persian]
Javan Arasteh, H. (2018). Human rights in Islam. Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Joudi Ne'mat, A. (2007). Review and transformation of laws in the legal system and legislation. Journal of Family Jurisprudence and Law (Neday-e Sadegh), (47). [In Persian]
Kariminia, M. M. (2005). Islam's view on peaceful coexistence. Basirat, (35). [In Persian]
Katouzian, N. (2024). A step toward justice. Mizan. [In Persian]
Khomeini, R. (1999). Guardianship of the jurist: Islamic government. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Persian]
Khomeini, R. (2010). Sahifeh-ye Imam. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Persian]
Madadi, S. A. (2018). The legal system of guardianship in jurisprudence and principles (Y. Abdollahi, Ed.). No publisher. [In Persian]
Ma'refat, M. H. (1998). Guardianship of the jurist. Tamehid Cultural Institute. [In Persian]
Mesbah Yazdi, M. T. (2012). Society and history from the perspective of the Qur'an. Islamic Propagation Organization: International Printing and Publishing Company. [In Persian]
Mohabbi, J., & Rafiei Alavi, S. E. (2018). The dialectic of jurisprudence and social reality: Examining the fixed and variable rule as a model of systematization in social affairs. Religion and Law, (20). [In Persian]
Motahari, M. (1995). An introduction to Islamic sciences. Sadra. [In Persian]
Motahari, M. (2001). Islam and the requirements of time. Sadra. [In Persian]
Motahari, M. (2011). Principles of jurisprudence, jurisprudence. Sadra. [In Persian]
Mousavi Khalkhali, M. M. (2001). Governance in Islam or guardianship of the jurist. Islamic Publications Office. [In Persian]
Movahedi Savoji, M. H. (2014). Peaceful coexistence of human beings from the perspective of the Qur'an and the international human rights system. Human Rights Journal, 9th series. [In Persian]
Navai, A. A. (1998). The capability of jurisprudence in governing the Islamic system. Islamic Social Research, (12). [In Persian]
Parvin, K. (2015). An inquiry into the idea of constitutional adjudication in the world. Comparative Law Studies, 6(1). [In Persian]
Qazi Shariat Panahi, S. A. (2016). Requirements of constitutional law (52nd ed.). Mizan Publishing. [In Persian]
Rasekh, M. (2006). Intrinsic and accidental characteristics of law. Majlis and Rahbord, (51). [In Persian]
Rasekh, M. (2007). Modernity and religious law. Nameh-ye Mofid, (64). [In Persian]
Tabatabai, M. H. (1995). Translation of Tafsir al-Mizan (N. Makarem Shirazi, Trans.) (5th ed.). [In Persian]
Yazdanian, A. (2010). The scope of jurisprudence in Iranian statutory law. Critical Research Journal of Humanities Texts and Programs, 10(2). [In Persian]
Ziaei-Far, S. (2008). Objectives of the science of jurisprudence: Worldly and otherworldly nature of jurisprudence. Fiqh, (3). [In Persian]
Zibaeinejad, M. R., & Sobhani, M. T. (2007). An introduction to the system of women's personality in Islam. Office of Women's Studies and Research, Center for the Management of Sisters' Seminaries. [In Persian]
  • تاريخ الاستلام: 25 فبراير 2026
  • تاريخ المراجعة: 30 مارس 2026
  • تاريخ القبول: 24 مايو 2026
  • تاريخ النشر الأول : 26 يونيو 2026
  • تاريخ النشر: 06 يوليو 2026